Dấu hiệu của một người sếp ái kỷ

Bạn xem tâm trạng của sếp trước khi xem lịch làm việc của mình. Chỉ cần nghe tiếng cửa phòng, hoặc đọc ba chữ đầu trong một tin nhắn, bạn đã biết hôm nay sẽ là ngày kiểu gì. Nếu bạn bắt đầu quản lý một con người thay vì làm công việc của mình, thì bạn đang sống giữa những dấu hiệu của một người sếp ái kỷ rồi, dù chưa ai từng gọi tên nó ra.

Sếp khó tính thì ở đâu cũng có. Nhưng một người sếp bẻ cong cả đội ngũ quanh hình ảnh của chính mình lại là một kiểu thời tiết khác, vì công việc thôi không còn là mục đích mà trở thành nguyên liệu thô cho danh tiếng của người khác. Bài viết này nói về việc ở bên trong đó cảm giác ra sao, vì sao nó bào mòn người ta nhanh đến vậy, và bạn có thể làm gì với những điều mình nhận ra.

Sếp ái kỷ là gì?

Sếp ái kỷ là người có quyền lực mà các quyết định luôn bám theo vị thế của bản thân họ chứ không bám theo công việc đang nằm trước mặt. Lời khen chảy lên trên, lỗi lầm chảy xuống dưới, và công việc thật sự của cả nhóm lặng lẽ trở thành việc bảo trì hình ảnh của một người. Đây không đơn thuần là thất thường. Nó có một logic riêng, và khi bạn nhìn ra logic ấy, rất nhiều hành vi khó hiểu bắt đầu trở nên dễ hiểu.

Cần tách một người sếp khắt khe ra khỏi khuôn mẫu này. Sếp khắt khe đặt tiêu chuẩn cao và bắt bạn đạt tới đó. Họ có thể làm bạn kiệt sức, nhưng bạn biết cái mốc nằm ở đâu và nó ở nguyên chỗ được đặt. Với đặc điểm ái kỷ, cái mốc dịch chuyển theo cảm giác của người đó về bản thân trong tuần ấy, nên thành công trở thành thứ bạn không thể tạo ra một cách ổn định. Đích ngắm vốn chưa bao giờ thật sự là kết quả công việc.

Có hai điều nên nói thẳng. Đặc điểm ái kỷ nằm trên một dải liên tục, và phần lớn người mang chúng không có rối loạn nào có thể chẩn đoán được. Bạn cũng không thể chẩn đoán sếp mình từ đầu bên kia bàn họp. Điều bạn làm được là mô tả một khuôn mẫu cho chính xác, và chính điều đó mới làm thay đổi quyết định của bạn.

Dấu hiệu của một người sếp ái kỷ

Từng dấu hiệu riêng lẻ có thể chỉ là một tuần tệ. Điều đáng kể là bao nhiêu dấu hiệu đúng cùng lúc, và đã đúng bao lâu rồi.

• Công sức của bạn đi lên trên với tên của họ: Bản báo cáo bạn dựng suốt ba tuần được trình bày bằng ngôi thứ nhất. Không có gì để gọi là ăn cắp, chỉ là việc ai làm gì bị xóa đi từ từ.
• Công và tội chạy ngược chiều nhau: Thắng lợi thuộc về khả năng lãnh đạo của họ, thất bại thuộc về khâu thực thi của bạn. Câu chuyện luôn được chỉnh lại để họ đứng giữa tin tốt và nằm ngoài khung hình của tin xấu.
• Cột mốc dời đi sau khi bạn chạm tới: Bạn giao đúng thứ được yêu cầu, rồi yêu cầu thay đổi hồi tố. Bạn bắt đầu lưu lại chỉ dẫn bằng văn bản, không phải vì bạn luộm thuộm, mà vì bạn đã học được rằng mình sẽ cần đến chúng.
• Lời khen có gắn lưỡi câu: Lời khen đi kèm một phép so sánh với đồng nghiệp, hoặc vang rất to trước đám đông rồi biến mất khi chỉ có hai người.
• Câu hỏi bị đọc thành sự chống đối: Hỏi vì sao hạn chót thay đổi rơi xuống như một lời buộc tội, nên bạn bắt đầu tập trước những câu hỏi bình thường trong đầu để gọt đi mọi thứ nghe như thách thức.
• Cả căn phòng đổi khác khi họ bước vào: Cuộc trò chuyện phẳng lại, mọi người ngồi thẳng lưng, ai cũng bắt đầu diễn một phiên bản hơi khác của chính mình. Bạn cảm nhận được cú chuyển ấy trước cả khi kịp nghĩ ra.
• Người được sủng ái được phong rồi bị phế: Có người là nhân viên vàng suốt một quý, rồi mất sủng mà chẳng vì lý do rõ ràng nào. Cả nhóm nhìn thấy và học được chính xác rằng chỗ đứng của mình có điều kiện đến mức nào.
• Các thành viên bị đẩy vào thế đối đầu: Bạn nghe lại qua người khác rằng một đồng nghiệp được cho là đã nói gì đó về công việc của bạn. Sau này bạn phát hiện đồng nghiệp ấy cũng nghe điều tương tự về bạn.
• Ranh giới bị xem là thiếu trung thành: Từ chối tin nhắn lúc mười một giờ đêm, hay dùng đúng số ngày phép của mình, đổi lại là sự lạnh nhạt kéo dài hàng tuần. Chẳng ai nói thẳng điều gì, và đó chính là thứ khiến nó khó gọi tên.
• Họ không thể sai, chỉ có thể bị hiểu lầm: Lời xin lỗi luôn đến dưới dạng lời giải thích, và câu "tôi tiếc là bạn đã hiểu như vậy" làm gần hết phần việc.
• Lỗi nhỏ kéo theo phản ứng lớn hơn nó rất nhiều: Một lỗi chính tả trong bản trình bày đổi lấy một tiếng đồng hồ bị mắng, bởi vì cơn giận ấy chưa bao giờ thật sự về bản trình bày.
• Bạn thấy nhẹ người khi họ không có mặt: Năng suất tăng lên và tâm trạng của mọi người cũng vậy. Chính sự tương phản đó là dữ liệu đáng được xem xét nghiêm túc.

Nhận ra mình trong danh sách này không phải là một phán quyết về sếp bạn với tư cách con người, và cũng không phải chẩn đoán. Đó là mô tả về cái giá mà điều kiện làm việc hiện tại đang lấy đi từ bạn.

Vì sao điều này quan trọng

Làm việc dưới một người sếp như vậy tốn kém theo những cách không bao giờ xuất hiện trong bản đánh giá hiệu suất. Đoán trước tâm trạng, sửa đi sửa lại câu chữ của mình, lặng lẽ giữ lại bằng chứng về năng lực của bản thân: đó là lao động không ngừng, và nó ngốn đúng phần năng lực mà lẽ ra bạn dành cho công việc thật. Nhiều người kể rằng họ về đến nhà mà bên trong chẳng còn gì, sau một ngày trên giấy tờ hoàn toàn bình thường.

Tổn thương dồn nhiều nhất vào cách bạn đánh giá chính mình. Khi phản hồi thôi bám theo kết quả của bạn và bắt đầu bám theo nhu cầu của người khác, cách thông thường để biết mình có giỏi việc hay không sẽ ngừng hoạt động, và những người có năng lực bắt đầu tự hỏi liệu mình đã từng có năng lực chưa. Nỗi ngờ vực ấy không ở lại văn phòng. Nó hiện ra trong cách bạn nói về mình ở nhà, trong việc bạn còn dám nộp đơn vào đâu, trong việc bạn ngồi bao lâu trước một quyết định. Nếu sự cảnh giác này đã theo bạn vào buổi tối và ngày cuối tuần, thì những khuôn mẫu lo âu mọc lên trong một môi trường khó lường rất đáng được hiểu một cách riêng.

Còn có cái giá về sự nghiệp. Người ta ở lại lâu hơn dự định rất nhiều, một phần vì những tuần tốt đẹp xen kẽ là tốt đẹp thật, một phần vì rời đi có cảm giác như thừa nhận lời chê trách kia là đúng. Khuôn mẫu này hiếm khi tự khá lên, bởi nó chưa bao giờ do điều gì bạn làm mà ra.

Nhìn rõ thứ bạn đang đối mặt

Trước khi quyết định bất cứ điều gì về công việc, hãy làm rõ bạn đang nhìn vào khuôn mẫu nào. Đây là một người sếp căng thẳng trong một quý tồi tệ, hay là một cấu trúc bền vững gồm sự cho mình là đương nhiên, sự khinh thường và việc đảo ngược lỗi, đã giữ nguyên qua nhiều dự án, nhiều đội nhóm và nhiều con người khác nhau? Câu trả lời sẽ thay đổi đâu là bước tiếp theo hợp lý.

Một bài kiểm tra có cấu trúc giúp việc đó dễ hơn, vì nó hỏi từng hành vi cụ thể một, thay vì bắt bạn tóm tắt hai năm trong một lần ngồi. Bài Test Ái Kỷ Miễn Phí của chúng tôi đi qua các đặc điểm đã được ghi nhận bằng ngôn ngữ dễ hiểu và trả lại cho bạn một bản tóm tắt dễ đọc về những gì nổi bật. Đây là công cụ để soi chiếu, không phải chẩn đoán, và không bảng hỏi nào nói được một người thật sự là ai. Điều nó làm được là đặt tên cho thứ bạn đã mang theo mà chưa có tên, và thường thì đó chính là bước làm cho mọi thứ phía sau trở nên khả thi.