नार्सिसिस्टिक प्रक्षेपणाची लक्षणं: त्यांचं वागणं तुझी चूक बनतं तेव्हा

तू फक्त एवढंच म्हणालास की तू दमला आहेस. पण कसं कोण जाणे, वीस मिनिटांनी थंडपणा आणि अंतर ठेवल्याबद्दल माफी मागणारा तूच होतास. तू खरंच जे बोललास त्याला उत्तरच मिळालं नाही. त्याऐवजी, तू कधीच व्यक्त न केलेल्या भावनांचं एक अख्खं गाठोडं, त्यावर तुझं नाव लिहून तुझ्याकडे परत आलं. हा प्रसंग ओळखीचा वाटत असेल, तर तू कदाचित नार्सिसिस्टिक प्रक्षेपणाच्या सर्वात गोंधळात टाकणाऱ्या लक्षणांपैकी एक बघतो आहेस: समोरचा माणूस जे करतोय, नेमक्या त्याच गोष्टीचा तुझ्यावर आरोप.

प्रक्षेपण ही दुर्मीळ किंवा विचित्र वागणूक नाही. थोडंफार सगळेच करतात. तीव्र नार्सिसिस्टिक गुण असलेल्या माणसासोबतच्या नात्यात ते इतकं दुखतं ते त्याच्या प्रमाणामुळे आणि सातत्यामुळे. ती अधूनमधूनची चूक राहत नाही, ती हवामान बनते.

नार्सिसिस्टिक प्रक्षेपण म्हणजे काय

स्वतःमध्ये सहन न होणारी भावना, हेतू किंवा वर्तन उचलून दुसऱ्यात ठेवणं म्हणजे प्रक्षेपण. जो खोटं बोलतोय तोच तुला खोटारडा म्हणतो. जो आतून नात्यातून कधीच बाहेर पडलाय, तो म्हणतो की तू महिनोन्महिने दुरावलेला आहेस. जो रागाने उकळतोय, तो अगदी शांतपणे सांगतो की तू इतकं चिडणं बंद कर.

नार्सिसिस्टिक गुण असलेल्या माणसाच्या स्व-प्रतिमेत जवळपास कुठलीच लवचिकता नसते. मत्सर, कठोरपणा किंवा गरज मान्य केली, तर तो ज्याला आधारस्तंभ मानतो त्यात तडा जाईल. प्रक्षेपण हा प्रश्न एकाच खेळीत सोडवतं. ती अस्वस्थ करणारी गोष्ट त्याला सोडून तुझ्यापर्यंत येते, आणि आता त्याच्यात अनुभवायची भावना नव्हे, तर तुझ्यात हाताळायची समस्या तयार होते.

हे स्पष्ट सांगायला हवं: प्रक्षेपण हा सहसा कट नसतो. मोजून केलेलं खोटं म्हणून ते क्वचितच येतं. करणाऱ्याला ते पूर्णपणे प्रामाणिक वाटतं, आणि म्हणूनच त्याच्याशी वाद घालून काही साध्य होत नाही. तू एखाद्या दाव्याशी भांडत नाहीस. तू अशा भावनेसमोर उभा आहेस जिला कुठेतरी जावंच लागणार होतं.

नार्सिसिस्टिक प्रक्षेपणाची लक्षणं

हे नमुने मैत्रीत, कुटुंबात, कामाच्या ठिकाणी आणि नात्यांत दिसतात. एक प्रसंग काहीच सिद्ध करत नाही. महिनोन्महिने पुन्हा पुन्हा घडणारा ढीग मात्र लक्ष देण्याजोगा असतो.

• आरोप वर्तनाचा आरसा असतो: कित्येक आठवड्यांत तुला एकही प्रश्न न विचारणारा तुला स्वार्थी म्हणतो; ज्याचा फोन नेहमी पालथा असतो तो तुझ्यावर लगट केल्याचा आरोप ठेवतो.
• तुझ्या भावनांची मालकी बदलते: तू दुखावल्याचं बोलतोस आणि संभाषण संपताना कळतं की तुझ्यामुळे दुखावले गेले ते ते, तू आणलेल्यापेक्षा जास्त तपशिलाने आणि जास्त तापाने.
• वेळ त्यांच्या वर्तनाला धरून असते, तुझ्या नाही: संशय नेमका तेव्हा उसळतो जेव्हा त्यांनी स्वतः काहीतरी संशयास्पद केलेलं असतं, तुझ्या बाजूने काही बदललं म्हणून नाही.
• आरोप विचित्र प्रमाणात नेमका असतो: मोघम टीका कुठल्याही भांडणात असते. प्रक्षेपण मात्र बरेचदा असामान्य अचूकतेने येतं, कारण ते खऱ्या गोष्टीचं वर्णन करत असतं, फक्त ती तू नसतोस.
• न केलेल्या गोष्टींचं स्पष्टीकरण देत राहतोस: काहीतरी घडलंच नाही हे सिद्ध करण्यात अख्ख्या संध्याकाळी जातात, आणि मूळ विषय कधीच परत येत नाही.
• नकार संपूर्ण असतो: तू हळुवारपणे या नमुन्याला नाव दिलंस तरी अजिबात कुतूहल नसतं. आपण स्वतःचंच वर्णन करतोय ही शक्यता क्षणभरही विचारात घेतली जात नाही.
• तू त्यांचे शब्द उसने घेऊ लागतोस: "नियंत्रण ठेवणारा", "नाटकी", "थंड" असे शब्द तुझ्या स्वतःच्या वर्णनात येऊ लागतात, आणि त्यांना भेटण्यापूर्वी तू असं विचार केल्याचं आठवतही नाही.

शेवटचा मुद्दा सर्वात जड आहे. प्रक्षेपणाचं खरं नुकसान हळूहळू होतं: ते तुझ्याबद्दलचं एक वर्णन बसवतं आणि शेवटी तूच ते वापरायला लागतोस.

हे महत्त्वाचं का आहे

सततच्या प्रक्षेपणात राहणं अशा प्रकारे थकवतं की मित्रांना ते समजावणं कठीण होतं. दाखवण्यासारखी एकही नाट्यमय घटना नसते. असतं ते फक्त सतत चालू असलेल्या आरोपासमोर स्वतःला तपासत राहण्याचं शांत, अखंड श्रम, आणि स्वतःच्या समजुतीवरचा विश्वास हळूहळू झिजत जाणं.

अशा स्थितीतले लोक अनेकदा एका विचित्र दुभंगाबद्दल सांगतात. कामाच्या ठिकाणी त्यांना विश्वासार्ह, अगदी उबदार मानलं जातं. घरी त्यांना सांगितलं जातं की ते अवघड माणूस आहेत. दोन्ही सारखंच खरं असू शकत नाही, पण जेव्हा एक आवाज मोठा, जवळचा आणि रोजचा असतो, तेव्हा तोच जिंकतो. काळाच्या ओघात हे सामान्य संभाषणांआधीची अस्वस्थता, आंघोळ करताना वाक्यांची तालीम, किंवा जे कधीच तुझं नव्हतं त्याबद्दल सवयीने माफी मागणं अशा रूपात दिसतं.

ते भांडणाचं स्वरूपही बिघडवतं. दुरुस्तीसाठी दोघांनी खरंच काय घडलं ते सांगायला लागतं. जर प्रत्येक मतभेद वस्तुस्थिती उलटी होऊन संपत असेल, तर काहीच सुटत नाही, फक्त निभावलं जातं. म्हणूनच अशा नात्यांतले कितीतरी लोक रागापेक्षा थकव्याबद्दल बोलतात. रागाला स्पष्ट लक्ष्य लागतं. धुकं लक्ष्य देत नाही.

इतर नमुन्यांशी असलेला संबंधही खरा आहे. टिकून राहणारं प्रक्षेपण चिंतेच्या नमुन्यांच्या जवळ असतं आणि घरातच अंड्याच्या कवचांवर चालत असल्याची भावना अधिक खोल करतं.

स्व-मूल्यमापन: तू जे बघतोयस त्याचा अर्थ लावणं

सर्वात आधी एक प्रामाणिक इशारा. कुणात नार्सिसिस्टिक प्रक्षेपणाची लक्षणं ओळखणं म्हणजे त्याचं निदान करणं नव्हे, आणि हा लेखही ते करू शकत नाही. नार्सिसिस्टिक व्यक्तिमत्त्व विकाराचं निदान त्या व्यक्तीला भेटणारे पात्र तज्ज्ञ करतात. तुझ्या हातात जे आहे, आणि जे खरंच उपयोगी आहे, ते म्हणजे तू ज्या नमुन्यात जगतो आहेस तो अधिक स्पष्ट बघणं.

थोडा वेळ बसून विचार करण्याजोगे काही प्रश्न:

• वारंवारता: हा कठीण काळ आहे, की बहुतेक मतभेद असेच होतात?
• दिशा: उलटापालट नेहमी एकाच बाजूला होते, की कधीकधी तुम्ही दोघेही करता?
• नंतर: सगळं शांत झाल्यावर कधी कबुली येते का, की आरोप गुपचूप हवेत विरून जातो?
• परिणाम: या माणसासोबत दोन वर्षांनंतर तू स्वतःला अधिक ओळखतोस की कमी?

जे खरंच बोललं गेलं ते, ज्या दिवशी बोललं गेलं त्याच दिवशी लिहून ठेवणं जवळपास इतर कुठल्याही गोष्टीपेक्षा जास्त मदत करतं. स्मृतीला सहज वळवता येतं. मंगळवारी लिहिलेल्या चिठ्ठीला नाही.

आमचं मोफत मूल्यमापन या नमुन्यांमधून क्रमाने जातं आणि तू जे जाणवत आलायस त्याला भाषा देतं. ही विचार करण्याची सुरुवात आहे, कुणावरचा निकाल नाही.